Czym jest cyrkonia i z czego powstaje?
Cyrkonia, wykorzystywana m.in. w kolczykach z cyrkoniami, to najpopularniejszy kamień syntetyczny w nowoczesnym jubilerstwie. Chemicznie jest to dwutlenek cyrkonu (ZrO₂) wytwarzany w laboratorium. W naturze nie występuje w postaci, którą dałoby się oprawić w biżuterii, więc ludzie odtworzyli go w procesach termicznych i uzyskali materiał o bardzo wysokiej czystości optycznej.
Cyrkonię często myli się z cyrkonem. A to dwa różne kamienie. Cyrkon to rzadki, naturalny minerał z gromady krzemianów (ZrSiO₄) o zupełnie innych cechach fizykochemicznych. Cyrkonię zaprojektowano głównie po to, by naśladować diament: błyszczy i jest przejrzysta, a kosztuje ułamek jego ceny.
Jak powstała cyrkonia sześcienna?
Historia syntetyku zaczyna się w latach 30. XX wieku. Badacze szukali wtedy sposobu na stabilizację tlenku cyrkonu, początkowo z myślą o materiałach ogniotrwałych dla przemysłu ciężkiego.
W temperaturze pokojowej czysty dwutlenek cyrkonu tworzy strukturę jednoskośną. Żeby uzyskać fazę sześcienną, która daje pożądane właściwości optyczne i budowę zbliżoną do diamentu, trzeba było opanować ekstremalnie wysokie temperatury.
Przełom przyszedł w latach 70. Radzieccy naukowcy z Instytutu Fizyki Lebiediewa w Moskwie opracowali metodę topienia w tak zwanym zimnym tyglu. Po dodaniu stabilizatorów, takich jak tlenek wapnia lub magnezu, udało się wyhodować duże, stabilne kryształy. Tak powstała cyrkonia sześcienna (ang. Cubic Zirconia, w skrócie CZY). Szybko trafiła na rynek jako najlepsza znana imitacja brylantu.
Jakie właściwości ma cyrkonia?
Właściwości cyrkonii wynikają z jej izometrycznej struktury krystalicznej. Współczynnik załamania światła wynosi 2,15-2,18, dlatego kamień tak żywo mieni się refleksami. Dyspersja jest bardzo wysoka i sięga około 0,058-0,066, czyli więcej niż w naturalnym diamencie.
To właśnie dyspersja odpowiada za tak zwany ogień: światło białe rozszczepia się na barwy spektralne i widać wielobarwne błyski. Materiał jest optycznie izotropowy, więc nie dochodzi w nim do podwójnego załamania światła. Ponieważ powstaje w laboratorium, nie ma w nim naturalnych inkluzji, pęcherzyków ani skaz. Każdy egzemplarz jest przezroczysty.
Jaką twardość ma cyrkonia?
Twardość cyrkonii wynosi 8-8,5 w 10-stopniowej skali Mohsa. To czołówka materiałów jubilerskich, wyraźnie więcej niż kwarc czy naturalny cyrkon (6,5-7,5). Kamień dobrze znosi codzienne ścieranie, nacisk i przypadkowe zarysowania.
Diament ma w tej skali 10, a moissanit 9,25, więc cyrkonia wypada przy nich nieco słabiej. W pierścionkach z cyrkoniami przy zwykłym noszeniu radzi sobie dobrze, ale po latach krawędzie faset mogą się ścierać i mikrouszkadzać. Powierzchnia stopniowo matowieje.
Jakie kolory i szlify ma cyrkonia?
Najczęściej wybiera się wersję bezbarwną, ale kolorów jest sporo, co wykorzystują projektanci pierścionków z kolorowymi cyrkoniami. Domieszki dodawane podczas syntezy pozwalają uzyskać praktycznie każdy odcień. Cer daje żółć i pomarańcz, chrom zieleń, tytan brąz, a kobalt i żelazo głęboki błękit albo czerń. Spotkasz też odmiany szampańskie, różowe oraz kamienie pokryte cienką warstwą metaliczną o tęczowym połysku.
Szlifów też jest dużo. Ponieważ materiał jest syntetyczny, jubiler może go obrabiać precyzyjnie, nie martwiąc się o naturalne naprężenia w krysztale. Najczęstszy jest klasyczny szlif brylantowy, który najlepiej wydobywa grę światła. Cyrkonię szlifuje się również w kształcie szmaragdowym, owalnym, markizy, łezki, serca oraz w nowoczesnym szlifie poduszkowym.
Cyrkonia czy diament i moissanit: różnice
Wybierając między biżuterią z cyrkonią a biżuterią z diamentami, warto porównać budowę, trwałość i cenę. Diament to krystaliczny węgiel powstały głęboko pod ziemią. Jest dużo twardszy, rzadszy i droższy.
Cyrkonia to syntetyczny tlenek: powtarzalny, tani i praktyczny. W naszyjnikach z cyrkoniami i bransoletkach z cyrkoniami sprawdza się jako efektowna alternatywa na co dzień.
Z moissanitem jest inaczej. Moissanit, czyli węglik krzemu (SiC), ma twardość 9,25 w skali Mohsa i współczynnik załamania światła 2,65-2,69. Dłużej niż cyrkonia opiera się matowieniu i ma intensywniejszy tęczowy blask, ale też kosztuje znacznie więcej. Cyrkonia to najtańsze z tych rozwiązań, a wyglądem nadal przypomina naturalny brylant.
Jak rozpoznać cyrkonię od diamentu?
Jak odróżnić cyrkonię od brylantu bez wizyty u jubilera? Zacznij od blasku w ostrym świetle. Cyrkonia mieni się wieloma barwami i daje wyraźne tęczowe refleksy, a diament odbija światło głównie w odcieniach szarości i bieli (to tak zwana brylancja).
Nieoprawiony kamień możesz sprawdzić testem gazety. Cyrkonia położona na tekście działa jak soczewka i da się przez nią odczytać litery. Przez diament nie przeczytasz nic, bo silnie załamuje światło.
Syntetyk zdradzają też po latach zaokrąglone krawędzie faset i zmatowiała powierzchnia. Pewność daje jednak dopiero badanie próbnikiem przewodnictwa cieplnego.
Do czego stosuje się cyrkonię w biżuterii?
Biżuteria z cyrkonią obejmuje niemal wszystkie rodzaje wyrobów. Zdobi srebrne pierścionki i złote pierścionki z cyrkoniami, kolczyki, bransoletki, naszyjniki, zawieszki i broszki. Kamienie są powtarzalnie czyste, a fasety symetryczne, dlatego cyrkonię chętnie wybierają osoby, które chcą pierścionka zaręczynowego z cyrkonią o efektownym wzorze w rozsądnej cenie.
Przy niskim koszcie produkcji dobrze nadaje się też do biurowych stylizacji i w podróż, gdzie noszenie drogich klejnotów grozi kradzieżą lub zgubieniem.
Na co uważać przy noszeniu cyrkonii?
Cyrkonia jest odporna mechanicznie, ale niezniszczalna nie jest. Z czasem ostre krawędzie faset mogą się lekko wyszczerbić, zwłaszcza gdy biżuteria zahaczy o coś twardszego. Dlatego zdejmuj pierścionki przed sprzątaniem, pracą w ogrodzie czy treningiem siłowym.
Kamień przyciąga też tłuszcz i zanieczyszczenia z kosmetyków: kremów, balsamów i perfum. Osad na powierzchni mocno tłumi odbicia światła i kamień wygląda na zamglony. Żeby przywrócić mu blask, wystarczy zadbać o czyszczenie biżuterii, regularnie przemywając ją w ciepłej wodzie z łagodnym mydłem i oczyszczając miękką szczoteczką.
Jaka jest symbolika cyrkonii?
Cyrkonia jest syntetyczna, więc różni się od kamieni kopalnych, ale w kulturze jubilerskiej ma dość wyraźną symbolikę. Kojarzy się z pragmatyzmem, harmonią i jasnością umysłu. Czysty kamień oznacza skupienie na wyznaczonych celach, odrzucenie ograniczeń i niezależność od cudzych opinii.
Znaczenie ma także kolor. Odmiany bezbarwne łączy się z niewinnością i nowym początkiem, niebieskie ze spokojem i opanowaniem, zieleń z witalnością, a czerń z wewnętrzną siłą i tajemniczością. Dzięki temu biżuteria z cyrkonią to nie tylko ozdoba, ale też przemyślany prezent.
